Elvana Zaimi, Librat e mirë, si fshirje e kufirit midis të qenit letërsi apo jetë

Elvana Zaimi (përkthyese e veprës së Virginia Woolf)

elvana zaimi (1)

1. Çfarë ka një libër i mirë që një libër mesatar nuk e ka?

Për mua një libër i mirë ka vetinë që më shkakton keqardhje ose njëfarë “pikëllimi” pasi i shkoj në fund dhe i mbyll kapakët. Është ai libër që ka veti të më bëjë ta mbaj 5 minuta në duar pasi e mbaroj dhe më tundon ta filloj sërish. Një libër mesatar, mund të të mbajë deri në fund, me shpresën se me diçka do të të shpërblejë, ndofarë misteri a ideje. Më pas e kupton zhgënjimin. Kujtesa pastaj bën seleksionimin e rreptë, duke i shndërruar këta libra në njolla të zbehta. Gjithsesi, libri mesatar t’i jep shenjat paralajmëruese përgjatë leximit, së pari me nivelin e gjuhës dhe tekstin, pastaj me fillin e fabulës, që synon të të “habisë”, e më në fund me shtjellimin e ideve të rëndomta. Librat e mirë e fshijnë kufirin midis të qenit letërsi apo jetë. Ata nuk mund të rrëfehen, nuk mund të t’i shërbejë kush. Nuk besoj se do të joshesha nga përshkrimi i një ngjarjeje apo rrethane letrare, nëse do të ma rrëfente dikush dhe do të ma këshillonte një libër, vetëm e vetëm për hir të ngjarjeve. Ashtu siç Murakami thotë se, “pasi i mbijeton stuhisë, nuk do të jesh kurrë i njëjti person si para saj”, e njëjta gjë duhet të ndodhë edhe me një libër të mirë – nëqoftëse është i tillë, ai duhet të të ndryshojë patjetër – njësoj si te “Jeta e re” e Pamuk: “Një ditë lexova një libër dhe e gjithë jeta ime ndryshoi”.

2. Cili ka qenë libri që e keni përpirë brenda natës?

Kanë qenë disa, të cilët tashmë janë sistemuar (disa mirë, disa kanë humbur shumë pozicione) në udhët e kujtesës. Ka qenë “Dueli” i Agron Tufës (para se ta njihja vetë personalisht) – ka qenë një tronditje për mua ky lexim. “Tuneli” i Sabatos, “Pedro Paramo” i Huan Rulfos, “Një vetmi me shumë zhurmë” – Bohumill Hrabal. Që të jem e sinqertë, nuk kam kohë shumë për lexim, ndaj dhe marr të lexoj nga autorë që e di se nuk do të ma çojnë kohën “dëm”. Por ama më ka ndodhur dhe e kundërta, një autor i caktuar më ka shkaktuar një zhgënjim tronditës në fund, pas besimit si lexuese. Për ironi, kjo më ka ndodhur me një shkrimtare që e kam fort për zemër – Margaret Atwood, të cilës shumë më parë se të përkthehej në shqip romani i saj “Rrëfenja e shërbëtores”, i kam përkthyer poezi të tëra. Por nga ky roman nuk e di pse u zhgënjeva kokë e këmbë – leximi sa vinte e bëhej më i “pashtyshëm”, e lexoja më tepër nga inati dhe pritshmëritë e mia ranë fare, me mbylljen e kapakut. Nuk e di pse, ndoshta ishte një natyrë romani (distopik) që kërkon pak kohë të përtypet – si të thuash, të kesh një karakter apo natyrë alternative. Po atëherë, pse nuk më ndodhi e njëjta gjë me leximin e romanit “Ne” të Evgeni Zamjatinit, që është edhe ati i distopisë?

3. Çfarë duhet te ketë lexuar patjetër një zonjë (madame)?

Në listën e leximeve të një zonje duhet të ketë sa më shumë libra, nga të cilët nuk duhet të mungojnë asnjëherë klasikët (klasikë dhe modernë). Rusët (Gogoli, Çehovi, Dostojevski, Turgenjevi, Tolstoji, Bullgakovi, Pasternaku, Ahmatova, Cvetajeva, Nabokovi, Brodski); anglezët: (Shekspiri, Suifti, Dikensi, Thekëri, motrat Brontjë, sidomos Tomas Hardi, Xhejn Ostin, K. Mensfilld, etj.); amerikanët: (Mark Tuejn, Steinbek, F.S. Fitzxherald, Folkneri, Hemingueji, Henri Miler, pa i mohuar kryet e vendit Emili Dikinsonit, etj); francezët (Floberi, Mopasani, Hygoi, Balzaku, Stendali, por edhe Prusti e Kamy); gjermanikët (Gëte, Thomas Mann, Herman Hesse [më i dashuri për mua ndër këta], Kafka, Rilke, R. Muzil, H. Broh, etj); nga italianët, përveç Dantes, vetëm Buxati dhe Kalvino… ndoshta dhe Moravia. Nga spanjollët mjafton Servantesi me “Don Kishotin”.
Tregimet e Çehovit janë një shkollë më vete e shpirtit dhe sidomos, mendjes e ndjeshmërisë delikate. Ata mund të lexohen çdo vit. Nga pak. Diçka të përafërt mund ta gjesh tek Mopasani, por jo me aq rrjedhshmëri. Si rregull, këto lexime duhen mbaruar deri nga mosha 30-vjeçare, në mënyrë që shija klasike e së bukurës, vlera humaniste e tyre, të mund të bëhet një bazë e qëndrueshme e edukimit estetik e filozofik, pa të shtypur si barrë detyrimi. Thjesht, pas kësaj njohjeje, mund të mbishtresohen lexime më të vështira, moderniste apo eksperimentale, duke pasuruar shijen, por nëse nuk e ke lexuar klasikën, zor “ngjisin” këto lexime. Prandaj, me sa duket, zonjat që nuk e kanë kaluar një guidë të ngjashme a të përafërt leximesh bien në grackën e letërsisë së keqe, romaneve të lehta masovike, që reklamohen nga kompanitë mediatike dhe mburren me tirazhin e shitjeve, në përgjithësi romane sipërfaqësorë damash, romanca dashurish pseudodramatike, dedektivë, mister, thriller, mistikë apo romane tmerri. Në mungesë të tyre, shumë zonja lëshohen të uritura në kurthin e telenovelave apo serialeve televizivë të pafund. Nganjëherë mendoj menjëmend, se më mirë për një femër është të mos lexojë fare se sa këtë tip letërsie të tregut masiv.

4. Cili është autori/ autorja së cilës do t’ia përktheje me qejf të gjitha veprat?

Eh, janë prapë, disa. Të kisha luksin e kohës dhe disponimit shpirtëror e psikologjik – do të përktheja Virginia Woolf-in, me përjashtim të dy romaneve të saj të para (pak a shumë klasike). Ajo nuk ka asgjë të pavlefshme, ndonëse do të ishte një kënaqësi e shoqëruar me torturë. Por mua më pëlqejnë projektet e gjata e të vështira, si ky, ndonëse marrëdhëniet e mia me këtë shkrimtare të madhe e stiliste të pashembullt janë ambivalente. Bashkë me James Joyce-in ajo paraqet shkallën më të madhe të vështirësisë në krejt letërsinë angleze. Kjo do t’ia vlente: korpusi i veprave të V. Woolf në shqip. Të paktën do të zbehja sadopak mbizotërimin e atributeve si nënë heroine. Përveç saj, jam gati të ndërmarr ndonjë sfidë gjithaq të vështirë, që, thënë troç, të më bëjë të mallkoj veten kushedi sa herë. Mendoj se në përkthim, kryesisht të autorëve modernisë, këto marrëdhënie dashuri-urrejtje të përkthyesit ndaj autorit tashmë janë stërvërtetuar. Mu amë ka ndodhur me Woolf dhe Th. Pynchon, të cilit po i përkthej aktualisht një roman. Mandej do të doja të përktheja ndonjë roman të Thomas Hard-it, por edhe poezitë e tij. Akoma më mirë, një antologji të gjerë të poezisë metafizike angleze të shekullit XVIII (Don, Spenser, Marvell).

5. Cila është nje autore grua që të frymëzon? Pse të frymëzon?

Kurrë nuk e kam menduar se letërsia varet aq shumë nga pantallonat apo fustani. Nuk ka tekst letrar që ta ketë të shpallur në sipërfaqe përkatësinë gjinore. Kam ndeshur sensibilitete, nëse sforcohemi ta themi, “femërore” tek një autor burrë dhe anasjelltas… E vetmja autore grua që më frymëzon është burrë: ai quhet Anton Çehov. Çehovi arrin të depërtojë në zemër të dukurive, nëndheshëm, së brendshmi, pa patetikat e dramat zhurmuese, ndërkaq që me ndjenjë të përkryer mase, duke mos e tepruar, ai mban një ekuilibër poezie, pa u bërë asnjëherë banal, i mërzitshëm apo moralist. Është artist në çdo fjali, në çdo pasazh, në çdo gërshetim situatash a dialogjesh. Në mes të një rrëfimi, aty kur vjen pauza dhe lexuesi mbushet me frymë të kalojë në paragrafin tjetër, Çehovi ndërkall ishuj të vegjël lirikë, duke i dhënë tregimit një impresionizëm poetik. Heroi i Çehovit është i tejndjeshëm. Në mes të një bisede përplot shtirje, artifica apo skandale, ai vëren një dimension tjetër të heshtur, të pazëshëm. Dhe kjo heshtje shtrihet si kompresë midis një skene plot mërzi e brengë, sikundër po sjell këtu një pasazh nga tregimi “Nusja”, që lexova këto ditë:

“Në kopsht qe qetësi, bënte fresk dhe hijet e errëta shtriheshin të heshtura përtokë. Dëgjohej se si diku larg, shumë larg, mbase përtej qytetit, kuaknin bretkosat. Ndjehej maji, maji i brishtë! Merrje frymë thellë dhe të vinte të mendoje se jo këtu, por diku poshtë qiellit, mbi kurorat e pemëve, fushave dhe pyjeve u është kthyer tashmë jeta e tyre pranverore, e mrekullt dhe e mistertë, e begatë dhe e shenjtë, e pambërrijshme për njeriun e dobët, mëkatar. Dhe s’di pse të vinte të qaje”.

Njeriu ka nostalgji për një qendër vlerash të qëndrueshme, që përbëjnë origjinalitetin e tij, për dy-tri detaje pas të cilave shpërthen një botë e tërë, një fat njerëzor. Çehovi na e pastron shikimin me këto detaje për të parë më qartë, për të ndjerë më çiltër, me lehtë, më poetikisht, pa klishé, pa vulgarizma, pa teprime.

elvana zaimi (2)

6. Cila është sprova letrare që do të doje ta ndërmerrje, por ende s’ke mundur?

Sinqerisht nuk e kam menduar. Dy shkrimtarë në shtëpi, kjo më duket pak si e tepërt. Unë nuk kam patur ndonjë ambicie shkrimtareje, që të më ketë mbetur peng. Jam mjaftuar të shijoj letërsinë si lexuese dhe ta bashkëpjesëtoj mahninë e leximit me të tjerë, përmes përkthimit. Dhe përkthimi – besoj nuk do të më kundërshtojë kush – është një lloj shumë serioz i krijimtarisë.

7. Cili është libri i fundit që ke lexuar? Na jep një paragraf prej tij.

Preferoj t’ju qeras me një paragraf nga “Pedro Paramo” të autorit meksikan Huan Rulfo, që shërben natyrshëm edhe si grishje për ta lexuar këtë roman me R të madhe, përkthyer në shqip nga Bajram Karabolli. G.G. Markez ka thënë për këtë roman se, nëse do ta kisha shkruar unë këtë roman, as që do të shkruaja më kurrë në jetën time…

“Ke kohë që ke ikur Suzana. Drita edhe atëherë ishte njësoj si tani, jo dhe aq e kuqe; ama ishte njësoj, një dritë e varfër, pa shkëlqim, e mbështjellë me pëlhurën e bardhë të mjegullës, si kjo tani. Ishte i njëjti moment. Unë rrija këtu, pranë portës, duke kundruar agimin dhe duke të parë ty që ikje drejt qiellit; aty ku qielli fillonte të hapë dritën, ti largoheshe çdo herë e më e pangjyrë, midis hijeve të tokës. Ishte hera e fundit që të pashë. Kalove duke fërkuar trupin tënd nëpër degët e një parajse, përtej te shtegu, dhe me vrullin tënd more me vete gjethet e fundit. Pastaj u zhduke. E unë t’u luta: “Kthehu, Suzana!”

loading...
No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

CLOSE
CLOSE
logo-madam-mapo-png-e  mapo1   revista-mapo
¤