Dino Mustafiq: “Kultura dhe mentaliteti shqiptar, të forta si emocione…”

Regjisori boshnjak me origjinë shqiptare, Dino Mustafiq, rikthehet në Tiranë me një projekt të ri teatror.

Pas “Equus” vënë në Teatrin Kombëtar, interesat e regjisorit, sërish në kërkim të çështjeve të forta sociale siç është tani marrëdhënia mes brezave, me tekstin e një prej autorëve më të spikatur në Europë, Jon Fosse, “Nëna dhe fëmija”.

Mustafiq, për herë të parë flet për perceptimin e tij mbi teatrin, aktorin dhe skenën shqiptare, si regjisor i angazhuar e pa kufij mentalë 

Intervistoi: Violeta Murati

A është e vështirë për ju të ndërtonit një marrëdhënie me teatrin shqiptar? Për këtë i referohemi shfaqjes tuaj, Equus, dhe tani nuk jeni këtu për ndonjë projekt në TK, por në një skenë tjetër të pavarur. Cila ka qenë kjo ndjesi?

Jo, nuk ka qenë e vështirë. Unë jam ndjerë shumë mirë dhe natyrshëm me teatrin shqiptar. Ka dhe teatro të tjerë shqiptarë, jashtë Shqipërisë, kjo ishte në Maqedoni, në Shkup teatrin nacional, pak kohë në Prishtinë në teatrin nacional, në Kosovë. Unë kam qenë këtu para se të punoja për projektin e Equus-it, nuk ishte e para herë që punoja në gjuhën shqipe.

Sigurisht unë isha këtu pas produksioneve të mia nga Maqedonia, që prezantova punën tonë, një produksion shqiptar po ashtu. Për mua kjo do të thotë që kam pasur lidhje e marrëdhënie me teatrin shqiptar para se të vija këtu për Equus-in. Dua të përmend këtu edhe bashkëpunimin tim në Beograd, në co-produksion mes aktorëve serbë e shqiptarë, kujtoj aktoren Ema Andrea, dhe pjesëmarrjen e Gjergj Prevazit si koreografi, ku u dha shfaqja “Patriotic hipermarkets”.

Kjo do të thotë se kam pasur marrëdhënie shumë dinamike dhe intensive me teatrin shqiptar, por sigurisht Equus-i ishte prezantimi im i parë këtu, në këtë kohë të dytë, dhe kam mbetur mjaft i kënaqur. Ishte një eksperiencë e shkëlqyer, një aventurë artistike por në të njëjtën kohë unë zbulova shumë njerëz të talentuar rreth meje. Unë gjithashtu isha shumë i lumtur që shfaqja jonë nuk ishte vetëm një ngjarje teatrore, shfaqja jonë u bë ngjarje sociale.

Unë gjithmonë preferoj këtë lloj pune në teatër, që do të thotë se teatri ka për të qenë gjithnjë refleksion i shumë përplasjeve të problemeve sociale. Teatri për mua është hapësira për dialog shoqëror ku ne paraqesim, bëjmë të njohur mendimet, opinionet tona të ndryshme, përballë vetvetes dhe botës rreth nesh. 

Kur ju flisni për aventurën artistike, çfarë nënkuptoni?

Kjo do të thotë se gjithmonë fillon nga zero. Në fillim nuk ekziston asgjë. Ekziston vetëm hapësira boshe, hapësira e skenës: aktorët dhe ju, imagjinata dhe emocionet e tua. Aventurë artistike është gjithashtu diçka e llojit të udhëtimit me njohuri të reja, sepse pas çdo udhëtimi ju jeni më i pasur me përvoja të reja.

Në çdo projekt të ri, ka një aventurë artistike. Unë argëtohem me këtë lloj ndjesie, sepse natyra ime është shumë kurioze, dhe gjithashtu, kjo është arsyeja pse puna jonë është e papritur. Ti nuk e di kurrë çfarë do të zbulohet rreth teje, dhe gjëja më e rëndësishme është se çfarë do të zbulohet brenda teje.

Lëvizjet e tua janë midis Shkupit, Tiranës, dhe Prishtinës, një dinamikë brenda teatrit shqiptar, kjo ndodh sepse ju keni origjinë shqiptare apo keni zbuluar diçka që i përket interesave tuaja për teatrin shqiptar, si konstruksion, ç’është pra, kjo përvojë?

Nuk është arsyeja e origjinës sime si shqiptar. Kur më thërritën në Shkup rreth 8 vite më parë, për skenimin e veprës “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” të Ismail Kadaresë , ata nuk e dinin origjinën time. Për mua është e natyrshme të punoja kudo, kam punuar duke nisur që nga vendet e Ballkanit, jashtë në Europë, Francë, Itali apo Sllovaki…etj.

Për mua është normale të punoj në një gjuhë tjetër, apo në një kulturë tjetër. Por kur vjen puna për të folur për teatrin shqiptar, përvoja ime është shumë intensive. Për punën time nuk është aq e shpeshtë kjo, flas si regjisor sepse disa nga produksionet e mia më të mira i kam me aktorët shqiptarë. Unë nuk e di pse.

Por mendoj se gjuha metafizike është e tillë mes meje dhe aktorëve shqiptarë. Unë e dua këtë mentalitet dhe kulturë, që është shumë e fortë dhe mjaft intensive si emocion. Në të njëjtën kohë, si vende të Ballkanit që jemi, ne kemi shumë interesa të përbashkët të cilët duhet t’i ndajmë, siç janë vlerat tona.

Gjithmonë përpiqem të sjell gjëra të reja si shprehje të artit në gjuhë, sepse mendoj se është shumë e rëndësishme të bëhen kërkime teatrore, të zbulosh çfarë është e mundur në teatrin shekullin e 21-të. Për këtë kam punuar shumë, jo vetëm për të krijuar një histori të re, një vështrim të ri rreth subjektit, por jam përpjekur të zbuloj një gjuhë të re, që ka shërbyer si një test për mua si regjisor. Dua të ndërtoj një domethënie, një impuls të ri në skenë.

Ky impuls, kjo energji është shumë e domosdoshme në teatër për t’u trajtuar në mënyrë të veçantë. Pikërisht ky impuls do të krijojë një subkoshiencë të saktë, që ndërton mjaft nga asociacionet tona që ne, mund t’ia njohim vetes, siç është së pari, identiteti ynë, memoria që do të zgjojë emocionet tona. Për këtë arsye, prandaj njerëzit duan të shkojnë në teatër, sepse vetëm teatri mund të të përfshijë, të të bëjë pjesëmarrës në emocione, vetëm marrëdhënia mes aktorëve dhe audiencës e shkakton këtë. Vetëm teatri e di saktësisht çfarë do të thotë ky reagim, që krijon atmosferën në një shfaqje. Audienca është gjithashtu partner në një shfaqje. 

Pse ju besoni në teatër?

Sepse teatri është feja ime. Teatri është shpresa, utopia ime. Teatri mund të krijojë një botë të re, është vëllai im shpirtëror. Unë besoj në vlerat që mbajnë botën, besoj te humanizmi, në një drejtësi sociale, në ndjeshmërinë e shoqërisë. Prandaj është një mundësi për të gjetur veten në teatër. 

Po përgatisni një projekt të ri, një vepër të Jon Fosse me aktorët shqiptarë, pse u kthyet sërish në Tiranë?

Para së gjithash, kjo është ëndrra ime që Ema Andrea, pak vite më parë, më përmendi këtë tekst për ta vënë në skenë. Kur unë ëndërroj diçka, kam dëshirë që këtë ta konkretizoj. Kjo është arsyeja. E dyta, unë vërtetë vlerësoj shumë punën e Ema Andreas në produksionet e pavarura në teatër. Unë besoj në produksionet e pavarura.

Unë jam rritur me këtë formë pune. Kam zbuluar mjaft gjëra të bukura në teatrin alternativ, sepse këto lloj produksionesh shërbejnë për të korrektuar diçka kundra rrymë, ndryshe nga çfarë prodhon një institucion teatri. Gjithnjë kam dëshirë të rikthehem kur kam ide, dhe të ndaj emocione të reja, me një audiencë të re. “Nëna dhe fëmija” është një tekst psikologjik, mjaft i njohur, që është luajtur kudo në botë.

Jon Fosse është një autorët më të spikatur për regjisorët në Europë. Është një mundësi e mirë për spektatorët në Tiranë që në hapësirën kulturore shqiptare të prezantohet një autor i ri. Lënda e kësaj pjese që flet për marrëdhënien komplekse mes dy brezave, fëmijëve dhe prindërve mund të jetë mjaft provokativ për të hapur një debat mbi këtë temë.

Plani i dytë është statusi i shoqërisë sonë. Kjo do të thotë se për shumë tema ne jemi të hapur, dhe një prej tyre është shumë e rëndësishme për mua, që është ndjenja e lirisë. Është diçka konfliktuale mes traditave tona morale që përballen me botën e re, që aktualisht është shumë intensive, burokrate, shumë brutale, nuk kujdeset për familjet, dashurinë… etj.

Cili është vlerësimi juaj për aktorët, profesionin e aktrimit?

Aktorët për mua nuk janë vetëm performues, por bashkëpunëtorë. Aktorët janë artistë, çdo gjë që vjen në skenë në procesin tonë artistik, që do të thotë dialog, këmbehet me frymëzimin e idesë. Kjo është puna ime konkrete. Aktorët janë imagjinativë, bashkëpunëtorë, intelektualë dhe duhet të jenë me të vërtetë mendjehapur për të kërkuar mbi lëndën.

Nëse aktorët nuk shqetësohen për këto, për mua nuk bëjnë, s’janë aktorë. Aktori është një prift në skenë, sjell shpirtin e tij në skenë. Aktrimi është përkushtim, është punë e vështirë sepse aktori ndaj shpirtin e tij, emocionet e tij me ne, në distancë dhe nuk ka rezerva për të shfaqur, për të zbuluar gjithçka nga vetja në skenë. Në këtë kuptim unë vlerësoj deri në qiell punën e aktorit. Për mua aktrimi është puna më e vështirë artistike. 

Është diçka interesante në punën tënde, kur vendosni një raport mes etikës dhe estetikës në teatër. Kam parasysh punën tuaj me Equus-in, dhe tani me Fosse-në, me dy personazhe djem të rinj. Ka diçka paralele me konceptet dhe kërkesat tuaja për skenën?

Për mua etika krijuese në teatër është pjesë e estetikës. Unë nuk i ndaj këto. Gjithmonë ngre dyshimet e mia, konfliktet e mia të brendshme, frustrimet e mia…unë gjithmonë dua të shoh si njerëzit reagojnë ndaj këtyre. Nëse ne do flasim për koncepte paralele mes Shafferit dhe Fosse-së, ata kanë totalisht materiale të ndryshme, por që të dy, në fakt, prekin disa tema universale. Një prej tyre, është se çfarë e krijon identitetin tonë, konfliktin e identitetit tonë.

E para përgjigje na vjen nga fëmijëria. E dyta, është sistemi shoqëror, mënyra se si jemi rritur, ku kemi lindur. Ne nuk mund të zgjedhim asgjë kur vijmë në këtë botë, as datën, as vitin. Sartri thotë saktësisht se: “dikush na shtyn në këtë botë”, pra, ne nuk mund ta zgjedhim këtë botë. Është gjithmonë një pyetje interesante që shtrohet: Pse ne kemi lindur, p.sh. në Ballkan dhe jo në një shoqëri me paqe, apo të pasur?!

Mendoj se teatri është një mundësi e jashtëzakonshme për të menduar rreth këtyre çështjeve, për t’i konsideruar këto tema. Për këtë arsye, unë gjithmonë, kujdesem dhe merrem me disa tema sociale, ekonomike, politike…çështje që janë pjesë e estetikës sime, por sigurisht për arsye etike. Secila nga shfaqjet që kam bërë i kushtohet angazhimit për vendin, shoqërisë sonë dhe kohës kur ne jetojmë. Teatri nuk mund të jetë jashtë këtij realiteti.

Teatri duhet të jetë brenda, në thellësi të këtij realiteti, ku ne mund të zbulojmë shumë gjëra që nuk mund t’i shikojmë. Kjo do të thotë se është një perceptim i jashtëzakonshëm dhe krejt i ndryshëm kur e shikojmë në teatër. Sepse teatri merret me detaje të disa momenteve të realitetit, për të sjellë totalisht ndjenja të reja të shpirtit dhe në të njëjtën kohë zbulon atë.

CLOSE
CLOSE
logo-madam-mapo-png-e  mapo1   revista-mapo
¤