Dhuna shtetërore, mohimi dhe trashëgimitë traumatike të komunizmit

Nga Lori E. Amy
Në vitin 2009, kur unë fillova të flisja me njerëzit në lidhje me jetën e tyre nën komunizëm, kishte një gjë të çuditshme që nuk reshte së ndodhuri – në njëfarë pike të bashkëbisedimit, personi që po fliste me mua, do të thoshte “Nuk ia kam thënë kurrë njeriu këtë gjë.” E njëjta gjë përsëritej pareshtur. Një bisedë do të ndizte një kujtim, dhe ky kujtim do të do të sillte një histori që thyente tridhjetë, dyzet, apo dhe pesëdhjetë vite heshtje. Do të derdhej lumë diçka që personi në fjalë kishte qenë gjithnjë i frikësuar ta shqiptonte, që i ishte dashur ta mbante të fshehtë nga miqtë dhe familja. Cila është kostoja për ne – kostoja për mendjet tona, emocionet tona, marrëdhëniet tona – kur frika na shtrëngon që të fshehim pjesë të veteve tona, na pengon që të jemi në marrëdhënie të ndershme dhe autentike? Shumë shqiptarë, ata me të cilët kam folur, e përshkruajnë këtë si një ndërgjegje të dyfishtë: mënyrat sipas të cilave frika i detyron njerëzit që t’u thonë atyre që janë në pushtet atë që këta të fundit dëshirojnë të dëgjojnë i bën ata të pretendojnë një gjë kur ata, në fakt, nënkuptojnë diçka tjetër; kjo e mbush gojën e tyre me parulla partiake, fjalë të rreme e të pakuptimta, të llogaritura për të mbrojtur veten apo për të përmirësuar pozitën e tyre.

Unë dua të mendoj në lidhje me këtë fenomen në termat e mohimit. Mohimi është një mekanizëm normal mbrojtës, një reagim i pandërgjegjshëm ndaj ndjenjave të frikës apo ankthit kaplues. Kur diçka është kaq e keqe saqë ne e kemi të pamundur të përballemi me të, mendja jonë e pandërgjegjshme thjesht refuzon ta pranojë atë. Si një mekanizëm mbrojtës personal, mohimi na lejon që të pretendojmë para vetes sonë se gjërat e këqija që ndodhin përreth nesh nuk mund të jenë të vërteta. Në diktaturën e Hoxhës, kur televizioni kombëtar transmetonte se një “armik i popullit [shtetit]” ishte ekzekutuar, sa njerëz vërtet besonin se kjo ishte një fitore për Diktaturën e Proletariatit? Sa njerëz vërtet besonin se sistemi gulag – kampet burgje të punës, internimi i njerëzve drejt zonave të izoluara për të punuar – ishte një gjë e mirë që ndihmonte për të riedukuar dhe reformuar armiqtë e popullit? Dhe sa njerëz e mbronin veten nga detyrimi për t’u përballur me realitetin e terrorit nën të cilin ata po jetonin thjesht duke refuzuar që të mësonin atë çfarë po ndodhte në sistemin gulag?

Në rrafshin personal, mohimi është një mekanizëm mbrojtës psikologjik. Por, mohimi funksionon edhe kolektivisht gjithashtu. Kur mohimi është pjesë e operacionit të shtetit – qoftë për shkak se udhëheqësit e shtetit gënjejnë, qoftë për shkak se ata shtrembërojnë kuptimin e ngjarjeve në atë mënyrë që e vërteta përhumbet – atëherë, sikundër thotë Stanely Cohen, “mohimi është, në këtë mënyrë, jo një çështje shtetërore, por është i sendërtuar në fasadën ideologjike të shtetit” (Cohen 10).

Gjykoj se është e rëndësishme që të flitet me seriozitet, por dhe me integritet, në lidhje me atë se si mohimi është i sendërtuar në fasadën ideologjike të shtetit. Por, ky problem nuk është unik për Shqipërinë – ne e pikasim atë në të gjithë botën. Dhe, në kontekstin global në të cilin 69 nga ekonomitë më të pasura të botës janë korporata, jo vende – kur korporatat transnacionale shpesh kanë më tepër pushtet në një vend se sa liderët e zgjedhur – ne duhet detyrimisht të kuptojmë “shtetin” në Shqipëri brenda përbrenda kontekstit global të kapitalizmit dhe zhvillimit. Kjo do të thotë: “shteti” nuk është thjesht një gjë. Mbas komunizmit, një ushtri aktorësh ndërkombëtarë kanë hyrë dhe kanë iniciuar “tranzicionin” – dhe këta aktorë ndërkombëtarë janë tanimë gjithashtu pjesë e strukturës së mohimit me të cilën ne duhet të punojmë në mënyrë që vërtet të fillojmë të themi të vërtetën – të vërtetën e eksperiencës në komunizëm, të vërtetën e eksperiencës në tranzicion. Sërish, kjo është e vërtetë, jo vetëm në Shqipëri, por në të gjitha anët e botës. Të thuash këto të vërteta – dhe të jesh në gjendje t’i dëgjosh ato, madje edhe kur ne nuk duam t’ia dimë, nuk duam të pranojmë, atë çka ne po dëgjojmë – është ndalesa e parë e të çliruarit nga modelet e mohimit, që janë një nga trashëgimit traumatike të regjimit komunist.

Më poshtë gjendet se çfarë nënkuptoj unë lidhur me mohimin si fasadë ideologjike e shtetit, ku “shteti” nuk është thjesht qeveria shqiptare, por një ushtri e aktorëve ndërkombëtarë që janë pjesë e funksionimit të shtetit: Në javën e fundit të qershorit 2010, u gjenda për darkë me një grup eklektik shqiptarësh që punonin në shoqërinë civile (artistë, gazetarë, përfaqësues OJQ-shë) si dhe ndërkombëtarë (staf ambasadash, studiues, administratorë, dhe personel që punonin në sferën e zhvillimit). Sapo isha kthyer nga Shkodra, ku kisha marrë në intervistë njerëz të cilët kishin qenë në burgjet komuniste apo kampet e internimit. Ende e pamësuar mirë me vendin, unë po përshkruaja intervistat që kisha bërë dhe se sa e befasuar kisha ngelur që kaq shumë njerëz që kisha intervistuar më kishin rrëfyer ngjarje me ekzekutime publike. Një grua që punonte me OSBE-në më ndërpreu dhe tha se, në fakt, nuk ka pasur ekzekutime të tilla publike në Shqipëri – Enver Hoxha nuk funksiononte në atë mënyrë.

Ajo nuk po vinte në diskutim faktin se ekzekutimi në vetvete ishte një komponent i regjimit. Pika që ajo vinte në diskutim ishte nëse kishte apo jo, në secilën pikë të regjimit, praktika të ekzekutimit publik. Ngela e tronditur nga fakti që reagimi i saj i parë ndaj ngjarjeve që unë kisha dëgjuar ishte mohimi. Përse do të më ndërpriste dhe do të më thoshte se ajo çfarë njerëzit më kishin thënë nuk ishte e vërtetë? Përse nuk bëri ajo fillimisht disa pyetje për të kuptuar më mirë njerëzit që unë kisha intervistuar, e të thoshte diçka të tillë: “Kë keni intervistuar”? Apo “sa njerëz keni marrë në intervistë? A kanë folur ata për të njëjtat gjëra, apo ka dallime në atë çka ata kujtojnë?” Ose ajo mund të kishte thënë: “Oh, kam pesë vjet që jam këtu dhe nuk kisha dëgjuar kurrë për diçka të tillë – a mund të më tregoni diçka më tepër?” Por jo – ishte prerazi mohim. Fjalët e saj: “Ata ose po ju gënjejnë ose po e ekzagjerojnë për shkak se ju jeni e huaj dhe ata mendojnë se ju do t’u besoni atyre.” Unë thjesht u shtanga që ajo e mohoi kategorikisht të vërtetën e asaj çka 10 subjekte intervistash më kishin rrëfyer në vazhdën e 20 orëve të intervistave. Teksa unë po debatoja me këtë grua nga OSBE-ja, e cila i quajti troç gënjeshtër ngjarjet e ekzekutimit publik që unë kisha dëgjuar, një grup shqiptarësh në tryezë filluan një diskutim rreth ekzekutimit publik që ishte ende i gjallë në kujtimet e tyre: varja në litar e 25 qershorit 1992 e Ditbardh dhe Josef Cukos në sheshin kryesor të qytetit të Fierit, përpara syve të një turme njerëzish.

Ky është një shembull veçanërisht interesant, pasi ekzekutimi i Fierit ndodhi mbas tranzicionit, nën qeverinë e parë jo komuniste të zgjedhur me mjete demokratike. Madje edhe më interesant ishte debati në mesin e shqiptarëve në darkë atë natë në lidhje me ekzekutimin e Fierit: një burrë rreth të tridhjetave i cili e mbante mend ngjarjen mjaft mirë tha se varja në litar ishte krejtësisht e përligjur, ndërsa një djalë i ri tjetër dhe dy gra e kundërshtuan traumën publike të ekzekutimit (ata mbanin mend se trupat ishin lënë varur në sheshin kryesor për njëfarë kohe). Njerëzit të cilët besonin se ekzekutimi publik me anë të varjes ishte i përligjur argumentonin se 1) krimi i kryer ishte i tmerrshëm (një familje me pesë anëtarë, përfshirë një foshnje, ishin qëlluar pareshtur deri në vdekje në vazhdën e një grabitjeje); 2) viktimat e ekzekutimit ishin pa diskutim fajtorë, dhe varja në litar ishte e drejtë; 3) varja e drejtë në litar riktheu në vend rendin moral.

Duke qenë se disa njerëz argumentuan me forcë se varja publike në litar ishte e përligjur, mendimi im i parë ishte se ky ekzekutim – në vitin 1992, pa kaluar mirë një vit nga rënia e komunizmit – përshtatej brenda kornizave ekzistuese të kundërpërgjigjeve “të përshtatshme” ndaj krimit. Por unë megjithatë doja të mësoja se a i mbanin mend shqiptarët që gjendeshin në atë tryezë ekzekutimet publike të kryera në komunizëm? Po, thanë ata – i mbanin mend. Shqiptarët në darkën e asaj mbrëmjeje ishin kryesisht grup punonjësish të shoqërisë civile dhe gazetarë me moshë rreth të tridhjetave, dhe, ndryshe nga familjet e persekutuara në Shkodër që unë sapo kisha intervistuar, kujtimet e tyre ishin rreth gjërave që ata kishin lexuar apo çfarë u kishin rrëfyer njerëzit rreth e qark tyre. Njëra prej gjërave që ata mbanin mend veçanërisht ishte se trupat shpesh tërhiqeshin zvarrë me tela me gjemba në rrugët kryesore publike – për të terrorizuar njerëzit dhe për t’i mbajtur ata nën kontroll. Një javë më pas, unë u riktheva në Shkodër, ku bisedova në lidhje me këtë darkë me Paulin Peron, historian dhe në atë kohë Drejtor i Zyrës së Arkivave në Muzeun Historik Oso Kuka. Pero kishte 32 vjet që punonte në Zyrën e Arkivave.

Dukshëm i shqetësuar, ai më tha se ekzekutimet publike në Shqipëri ndodhnin me dallgë. Fill mbas luftës së dytë botërore, në procesin e zhdukjes së opozitës ndaj Partisë Komuniste dhe rrënjosjes së shtetit një partiak nën kontrollin e Hoxhës; në vitet 1970, në kundërpërgjigje ndaj përpjekjeve të shtuara për t’u arratisur nga vendi, dhe, sërish, në fillim të viteve 80, gjithashtu kryesisht si reagim ndaj tentativave për arratisje. Shkalla e ekzekutimeve publike varej nga krahina, me veriun që shenjestrohej më dendur, duke qenë se ishte dhe zona me rezistencën më të madhe kundër regjimit komunist. Megjithatë, në të gjitha krahinat kishte ndërthurje të ekzekutimeve, turpërimit publik të njerëzve që kishte tentuar të arratiseshin (të burgosurit detyroheshin që të ecnin nëpër rrugë, me pranga në duar, dhe kishte edhe trupa të vdekur që tërhiqeshin zvarrë me tela apo mbi kamionë si një shembull i asaj që do t’u ndodhte njerëzve që bënin përpjekje të merrnin arratinë nga vendi).

Ndërkohë që një pjesë e ekzekutimeve ishin, në fakt, publike – varje në litar, pushkatim në sy të turmave të njerëzve – një version gjysmë-publik i ekzekutimeve natën ishte ndoshta më ndjellatmerri i të gjithëve. Pero raporton se, natën, komunitetet dëgjonin të shtënat e skuadrave të pushkatimit që vrisnin njerëz. Trupat e vdekur liheshin në Varrezën Katolike. Mëngjesin e të nesërmes, familjet që kishin të afërmit e tyre në burg shkonin e shihnin trupat për të parë nëse etërit, bijtë, vëllezërit, nënat, bijat, bashkëshortet e tyre ishin pushkatuar dhe ishin lënë aty të vdekur. Më fatlumët ishin ata që gjenin trupat e vdekur të të afërmve dhe kështu mund t’u bënin atyre ceremoninë e varrimit. Por shumë prej tyre nuk ishin kaq me fat – njëra prej traumave më jetëgjata të periudhës komuniste që ende qëndron mbi kryet e shqiptarëve është numri i të vdekurve të cilët janë vrarë dhe janë groposur fshehtas, me trupat e tyre që janë nxjerrë nga gropa dhe janë groposur rishtaz disa herë radhazi në mënyrë që askush të mos i gjente më ata. Për të gjitha ato familje që ende nuk kanë gjetur eshtrat e të dashurve të tyre, nuk ka asnjë mundësi që të bëjnë një ceremoni varrimi, dhe ata janë të privuar nga periudha e zisë që do t’i lejonte ata që të përjetonin hidhërimin e vdekjes dhe të ecnin përpara me jetën e tyre.

Kur mbaroi së foluri, Peroja më tha: “Tregoja këtë gjë asaj mikeshës tënde”.

Ndërkombëtari si dëshmitar i dështuar

Për disa muaj radhazi pas këtij debati, unë pyesja çdo ndërkombëtar që takoja: a keni dëgjuar në lidhje me ekzekutimet publike nën diktaturën komuniste? Në një shumicë dërrmuese, përgjigja ishte “jo”. Kur pyesja shqiptarë, në shumicë dërrmuese përgjigja ishte “po”. Unë nuk kam bërë një studim sistematik të kësaj çështjeje, dhe duke qenë se nuk jam historiane, këtë studim ua lë atyre që kanë ekspertizë në punën hulumtuese historike. Unë jam e interesuar për kujtesën – çfarë mbajnë mend njerëzit, si i formësojnë këto kujtime emocionet tona, qëndrimet tona, besimet dhe sjelljet tona? Nga një perspektivë e kujtesës, gjëja e parë që kjo ngjarje na tregon është se kujtesa e ekzekutimit publik është pjesë e historisë shqiptare të komunizmit. Domethënë, mjaft njerëz kujtojnë se kanë dëgjuar në lidhje me ekzekutimet publike, gjë që është pjesë e kujtesës kolektive të shqiptarëve – por një kujtesë e mbuluar, një kujtesë të cilën ata do ta rrëfenin në qoftë se do të nxiteshin, por jo një kujtesë që ata do ta nxirrnin në pah normalisht. Kështu që ajo mbetet kulturalisht e ndrydhur, jo pjesë e diskursit publik. Këmbyerazi, ekzekutimi publik NUK është pjesë e historisë së komunizmit që ndërkombëtarët mësojnë, qoftë përpara se ata të vijnë në Shqipëri, qoftë mbas viteve të gjata të punës këtu.

Së dyti, fakti që një grua me pozitë të lartë në një Organizatë Ndërkombëtare të Zhvillimit e mohoi prerazi një përvojë që shqiptarët e mbanin mend na shtrëngon që të parashtrojmë pyetjen: ku e kishte marrë ajo dijen në lidhje me Shqipërinë e periudhës së komunizmit? Përse beson ajo se dija e saj është “e vërtetë” dhe se dija e shqiptarëve – si të atyre që unë pata intervistuar dhe të atyre që ishin në darkë me ne – është “e rreme”? Përse duhej të ishte reagimi i saj parë “ata ose po gënjejnë ose po e ekzagjerojnë?” Këto pyetje na shtrëngojnë që të pyesim: kush po prodhon dijen mbi Shqipërinë, dhe çfarë lloji të dijes? A janë shqiptarët ata që shkruajnë libra, ese dhe artikuj mbi Shqipërinë? Dhe a janë këto për një publik shqiptar apo një publik ndërkombëtar? Dhe po ashtu, cili është qëllimi i ngjarjeve që ata po tregojnë dhe i informacionit që ata po prodhojnë? A shtrihen këto histori në anë të ndryshme të ndasisë viktimë/autor i krimit, histori që ose po orvaten të ekspozojnë krimet e shtetit komunist ose të shfajësojnë shtypjen brutale dhe të tregojnë gjërat “e mira” që Hoxha qe në gjendje të arrinte? Apo është një komunitet ndërkombëtar që prodhon dije mbi Shqipërinë – sikundër po bëj unë tani, me këtë ese. A kanë për qëllim këto shënime udhëtimi që të inkurajojnë turizmin? Raporte për t’u dhënë trajtë politikave? Kabllograme diplomatike për të komunikuar politikën lokale dhe për të monitoruar zhvillimet? Kur ne e hedhim vështrimin mbi çdo tekst në lidhje me Shqipërinë, ne duhet të pyesim: kush po shkruan, çfarë po shkruan, përse, dhe për kë?

Këto pyetje kanë një rëndësi mjaft të madhe. Në radhë të parë, dija që shqiptarët prodhojnë mbi Shqipërinë është mjaft, mjaft e ndryshme për shqiptarët se sa dija që shqiptarët prodhojnë për një komunitet ndërkombëtar, dhe madje edhe më e ndryshme se sa dija mbi Shqipërinë që komuniteti ndërkombëtar prodhon për audiencat e tij të ndryshme. Kjo do të thotë se ajo që njerëzit “dinë” në lidhje me Shqipërinë është rrënjësisht e ndryshme. Për shembull, një miku im ishte në Shqipëri pak javë më parë për të këshilluar Bankën Botërore mbi financimin e partneriteteve publik-privat. Ai nuk kishte asnjë ide se Shqipëria kishte pasur diktaturën komuniste më të dhunshme dhe më shtypëse në rajon, dhe se hartat e vjetra kadastrale që Banka Botërore është e ngarkuar që t’i “koordinojë” janë simbol i skenës së krimit të komunizmit – shpronësim total, që vazhdon nën maska të tjera sot (përfshirë edhe ndërtimet e paligjshme të përhapura kudo). Dhe ai me siguri nuk e dinte – pavarësisht se ishte përpjekur që të gjente informacione në lidhje me Shqipërinë – se Hoxha kishte dhënë urdhër që kufomat të groposeshin fshehtas, të nxirreshin s’andejmi dhe të varroseshin rishtazi, dhe kjo sërish nga e para, apo se mbi 80 përqind e njerëzve të ekzekutuar nuk janë gjetur as sot e kësaj dite.

Unë jam e shqetësuar në lidhje me sa thashë për shkak se kam bindjen se kaq shumë nga problemet me të cilat shqiptarët ballafaqohen sot – përfshirë krimin politik, korrupsionin apo dhe kapjen e plotë të shtetit – janë simptoma të plagëve që ka lënë një diktaturë komuniste mizore, plagë që janë mpleksur me shkeljet ekonomike dhe politike të një “tranzicioni” që nuk ka e nuk ka të sosur. E vetmja mënyrë për të shëruar një plagë është që ta pastrosh atë, e të heqësh infeksionin s’andejmi. Në qoftë se shpërfillim një plagë, duke u hequr se gjoja asgjë s’ka ndodhur, ajo qelbëzohet, dhe infeksioni përhapet. Mohimi e përhap infeksionin e plagëve të komunizmit dhe të tranzicionit post-komunist. Kështu që unë do të doja të kontribuoja në një bashkëbisedim publik në lidhje me atë se si mohimi është i sendërtuar në funksionimin e shtetit, e për t’i shërbyer kështu interesave të shërimit të disa prej plagëve nga të cilat Shqipëria dhe shqiptarët vuajnë ende.

Për t’u ballafaquar me rolin e mohimit në trashëgiminë traumatike të diktaturës komuniste si pjesë e punës për të shëruar plagët që ende pikojnë gjak në vend, ne duhet të përballemi me dy gjëra njëkohësisht: 1) si vazhdojnë strukturat e shtetit shqiptar të përsëritin sot strukturat e regjimit komunist; dhe 2) si aktorët ndërkombëtarë që kanë kaluar njëzet e shtatë vjet “duke zhvilluar” vendin janë pjesë e strukturave të mohimit të sendërtuara në brendësi të funksionimit të shtetit?

Në këtë pikë gjejmë një shembull të asaj që unë dëshiroj të theksoj: unë kam kaluar gjashtë muajt e mi të parë këtu, nga shkurti deri në korrik të 2009, duke punuar me Departamentin e Shëndetit Publik në atë që asokohe quhej Fakulteti i Mjekësisë i Universitetit të Tiranës. Pothuajse të gjithë kohën time e kaloja me shqiptarë – fillova të punoja ngushtësisht me ndërkombëtarë që punonin në vend vetëm mbasi felloushipi im Fulbright Scholars filloi zyrtarisht në shtator të vitit 2009. Në ato muaj të parë, zbulova se shqiptarëve të cilët më dhuronin miqësinë e tyre janë njerëz me aftësi të jashtëzakonshme ripërtëritëse – njerëz, të cilët, pavarësisht se çfarë kanë vuajtur dikur apo vuajnë ende sot, kanë një shtysë të thellë për dashuri, gëzim, një aftësi për të gjetur kënaqësitë që ndihmojnë t’i jepet kuptim jetës. Por ama, kjo aftësi ripërtëritëse buit krah për krah me mënyrat e shumta në të cilat njerëzit po bashkëjetojnë me frustrimin, dhimbjen, mllefin, ndjenjat e pafuqishmërisë, të të qenurit të shtypur, të shfrytëzuar – me mënyrat sipas të cilave ata po heqin dorë nga shpresa për një të ardhme të drejtë në Shqipëri. Kur unë kaloja fundjavat me familje të ndryshme në shtëpitë e tyre, kur udhëtoja për të marrë në intervistë njerëz në veri e në jug të Shqipërisë, kur njerëzit fillonin të ndanin historitë e tyre familjare dhe personale me mua, bëhej mjaft e qartë se shumë prej tyre po jetojnë ende me pasojat traumatike të regjimit – dhe me pasojat po aq traumatike të tranzicionit.

Në shtator të vitit 2010, kur unë fillova punën time si studiuese Fullbright si dhe punën time me komunitetin ndërkombëtar në Shqipëri, unë kisha një kuptim mjaft të ndryshëm rreth jetëve private që shqiptarët bënin në krahasim me kuptimin që kishin pjesa më e madhe punonjësve ndërkombëtarë që takoja. Jetët dhe përvojat e tyre të punës nuk i fusnin ata në kontakt me gjërat që unë po shihja – dhimbjen, zemërimin, dëshpërimin e njerëzve, plagët e hapura që pikojnë ende gjak. Shumica e tyre vërtet besojnë se shqiptarët janë “të lumtur”. Është e lehtë ta kuptosh përse ndodh kështu. Pikë së pari, shqiptarët kanë një shpirt të jashtëzakonshëm – njëra nga shprehjet e para që mësova në Shqipëri është shpirt i madh, dhe kjo shprehje e përkufizon edhe sot Shqipërinë në sytë e mi. Një popull me një zemër të gjerë dhe një shpirt kaq të madh, të cilët kanë ende besën dhe mikpritjen si një thelb të identitetit të tyre. Dhe ata janë krenarë, dhe fuqimisht madje.

Është e lehtë që të shihet se sa shumë ndërkombëtarë që punojnë në Shqipëri i shohin këto pjesë të Shqipërisë, dhe nuk arrijnë të shohin plagët e hapura që pikojnë gjak fill nën këtë sipërfaqe. Në radhë të parë, ata janë në marrëdhënie me një numër mjaft të vogël shqiptarësh – njerëzit që punojnë për ata, apo njerëzit me të cilët ata kanë të bëjnë në cilësinë e zyrtarit. Në mbarë botën – jo vetëm në Shqipëri – njerëzit i mbrojnë punët e tyre duke u thënë punëdhënësve të tyre atë që ata duan të dëgjojnë. Dhe, sigurisht, zyrtarët duan të pranojnë imazhin më të mirë të mundshëm të vetes së tyre dhe të vendit të tyre. Kjo, në vetvete, është normale. Këto reagime njerëzore normale bëhen pjesë e strukturës së mohimit – dhe, siç thotë Cohen, të endura në pëlhurën e shtetit – kur ka një plagë të rëndë, një traumë, një vuajtje të pareshtur që këto performanca maskojnë. Kjo plagë jetëgjatë më duket kaq afër më sipërfaqen këtu në Shqipëri saqë gjykoj se ne duhet të fillojmë ta përkthejmë atë për audiencat ndërkombëtare.

Madje edhe kur ne (një komunitet ndërkombëtar) duam të kuptojmë të vërtetën e jetëve dhe eksperiencave të njerëzve, ky kuptim është i vështirë për t’u arritur. Një tjetër shembull: kisha jetuar në Shqipëri për shumë muaj përpara se më në fund të kuptoja, nga vizita ime në Shkodër dhe intervistat me anëtarë të Shoqatës së Familjeve të Persekutuara, që ekzekutimi publik ishte një taktikë e terrorit shtetëror në Shqipërinë e Enver Hoxhës. Kisha kaluar nëntë muaj duke folur me qindra njerëz në lidhje me jetët e tyre në komunizëm – dhe shumë prej tyre kishin histori mjaft të tmerrshme për të treguar. Por, unë nuk mbaj mend dikë që të ketë thënë shprehimisht diçka në lidhje me ekzekutimin publik. Shumë njerëz thonin se, në kohën e Hoxhës, jeta qeverisej nga frika e internimit në një fshat ose e kampit të punës, burgosjes, apo vdekjes. Kam shënime nga një mori bashkëbisedimesh që përfshijnë frazën “mund të të vrisnin”. Megjithatë, njëlloj si gruaja nga OSBE-ja, unë supozoja se shprehja “mund të të vrisnin” nënkuptonte variacione të vrasjes nën arrest, nga vdekja si rezultat i torturës apo ekzekutimeve në burgje. Unë nuk e lidhja frazën “mund të të vrisnin” me varjet publike në litar mbas të cilave trupat do të liheshin për ditë me radhë në sheshet publike, apo me të burgosurit dhe kufomat që nxirreshin për paradë nëpër rrugë si shembuj të asaj që mund t’u ndodhte armiqve të shtetit, dhe sigurisht jo me tërheqjen zvarrë të trupave me tela me gjemba nëpër rrugët kryesore, apo me pushkatimin e njerëzve natën dhe me lënien e trupave aty që familjet t’i merrnin në mëngjes.

Në retrospektivë, kur rishikoj shënimet e intervistave që kam bërë, unë arrita që të bëja bashkë fragmentet dhe të kuptoja se njerëzit më kishin komunikuar në mënyrë të nënkuptuar ekzekutimin publik – të gjithë kishin thënë se njerëzit ishin të frikësuar, se ty mund të të burgosnin apo vrisnin për shkak se kishe thënë diçka që dukej se kritikonte Hoxhën apo regjimin. Por, si një e jashtme, që më mungonte një kornizë referenciale, unë nuk e “kuptoja” – unë nuk kisha kujtimin që të ngrinte platformën e duhur ose kuptimin e thellë të Shqipërisë për të interpretuar diçka që, nga këndvështrimi i miqve të mi shqiptarë, ishte e qartë dhe nuk kërkonte shpjegim të hollësishëm. Gjatë javëve pas intervistave të mia në Shkodër, kur ekzekutimi publik më në fund u përmend shprehimisht, unë fillova të pyesja për këtë në bashkëbisedimet informale si edhe në intervistat formale. Në mënyrë të përsëritur, njerëzit më konfirmonin dukurinë e ekzekutimeve publike. Teksa unë po zhvilloja një skemë për të kuptuar atë që ishte e qartë për shqiptarët dhe e padukshme për mua, disa tema të rëndësishme filluan të shfaqeshin.

Fillimisht, unë po i përgjigjesha një informacioni dhe po e interpretoja atë në mënyrë të ndryshme nga miqtë, kolegët dhe të intervistuarit e mi shqiptarë. Ajo që për mua ishte e re dhe e jashtëzakonshme, për ata ishte një tipar i rrënjosur i peizazhit të tyre psiqik. Në qoftë se diçka na duket e qartë neve, ne nuk e kuptojmë se si ajo nuk është e qartë për të tjerët. Kishte diferenca në çfarë dhe si njerëzit kujtonin – diferenca të bazuara në identitetet e tyre personale, familjare dhe komunitare; bazuar mbi atë se nga cila pjesë e vendit ishin dhe kur kishin lindur; dhe diferenca në atë se si ata i interpretonin ngjarjet bazuar mbi përkatësinë e tyre partiako-politike dhe mbi pozitën e tyre klasore në komunizëm. Pavarësisht nga këto diferenca në detaje, mbas qindra bashkëbisedimesh filloi të shfaqej një tablo konsekuente e strukturave të terrorit shtetëror – dhe kjo është një strukturë që ne kemi së tepërmi nevojë ta diskutojmë në çastin tonë aktual për shkak se, në shumë mënyra, këto struktura vijojnë ende të qëndrojnë në këmbë sot e kësaj dite.

Për shembull, sikundër kanë vënë në pah studiues të shumtë, aparati shtetëror në vendet post-komuniste ka qenë, si pasojë e domosdoshmërisë, një zgjatim i shtetit të vjetër. [i] Gjykatat, shkollat, bashkitë, juristët, gjykatësit, oficerët e policisë, ministrat – në të gjitha sferat e tyre, vendet post-komuniste duhet të mbështeteshin mbi njerëzit dhe institucionet që kishin qenë përgjegjës për funksionimin e shtetit të vjetër. Në masën që këta janë njerëzit dhe institucionet nëpërmjet të cilëve dhuna shtetërore vihej në jetë, ata mbesin burime të pasigurisë për popullsinë e përgjithshme. Por pasiguria e rendit të vjetër – rregullat strikte, ndëshkimi i ashpër për shkeljet – ishte, për shumë njerëz, e shoqëruar nga siguria e besimit, sado iluzive, se në qoftë se dikush u bindej rregullave të shtetit, shteti, nga ana e tij, do të siguronte strehim, vende pune, kujdes shëndetësor, arsim, dhe një standard minimal jetese. Sigurisht, mekanizmat mbrojtës të pandërgjegjshëm të mohimit në një rrafsh individual dhe mohimi sistematik e i orkestruar i imponuar nga shteti përkrahte këto iluzione. Por mohimi nuk ishte absolut – madje edhe ata të cilët kanë përfituar nga regjimi dhe e shikojnë kohën e Hoxhës me nostalgji sjellin në kujtesë se kanë pasur frikë nga thyerja e rregullave dhe nga të ndëshkuarit, duke censuruar veten, të vetëdijshëm se ata po spiunoheshin dhe se çdo fjalë e veprim mund të përdorej potencialisht kundër tyre. Nuk na duhet të presim gjatë përpara se të fillojmë të dëgjojmë se si njerëzit nostalgjikë për regjimin duhet të racionalizonin veprimet e tyre, të ndrydhnin dijen e tyre për dhunën shtetërore, se si ata e mbronin veten psikologjikisht duke fajësuar viktimat e dhunës së Hoxhës.

Ne gjithashtu duhet të kuptojmë se individët që punonin në strukturat e dhunës janë të shtrënguar nga ato struktura që të bëhen pjesë e asaj dhune, madje edhe në qoftë se kjo shkon kundër dëshirës dhe ndërgjegjes së tyre individuale. Dhe ne duhet të kuptojmë se si këto struktura të dhunës janë komplekse dhe se si ato ndërthuren: realitetet e shkuara që përkufizonin identitetet e njerëzve vijojnë t’i japin trajtë emocioneve, besimeve, dhe identitetit sot; dhe aktorët ndërkombëtarë bëhen, ose aktivisht ose pasivisht, pjesë e strukturave të vijimësisë të dhunës shtetërore – qoftë për shkak se ata kanë ideologjitë dhe agjendat e tyre që orvaten t’i imponojnë, dhe nuk janë të interesuar në asgjë tjetër, qoftë për shkak se ato nuk kanë informacion të mjaftueshëm në përkthim për të kuptuar realitetin kompleks të jetës dhe identitetit shqiptar. Ky hendek në dije është mjaft serioz. Kjo do të thotë se ide krejtësisht të ndryshme të asaj çka është “Shqipëria” dhe kush janë “shqiptarët” ekzistojnë krah për krah, realitete këto që janë në konkurrencë dhe kontradiktë me njëri tjetrin, duke na penguar që të integrojmë gamën e plotë të përvojës dhe identitetit shqiptarë dhe të rrëfejmë historinë e plotë e të vërtetë të këtij vendi. Ky është një kontekst kyç për të kuptuar dhunën shtetërore dhe proceset e mohimit. Historitë e internimit, burgosjes, torturës dhe ekzekutimit në komunizëm qëndrojnë krah për krah me mohimet e realiteteve të shkuara dhe të tashme mbi të cilat mbështetet “tranzicioni”, “ekonomia e tregut” dhe “demokracia”. Një shembull i bashkëfajësisë së agjentëve ndërkombëtarë të “zhvillimit”: si e mohon gjuha e “lirisë” dhe “demokracisë” realitetin e privatizimit që i ka lënë shkollat dhe spitalet në kushte të mjeruara, që ka braktisur shërbimet sociale, që nuk mund të punësojë në ekonominë formale më shumë se gjysmën e popullsisë në moshë pune?

Këto narrativa kontradiktore dhe konfliktuale, dhe mënyrat sipas të cilave ato janë pjesë e një mohimi që është i sendërtuar në funksionimin e shtetit (ku “shteti” është si shteti shqiptar ashtu dhe agjentët ndërkombëtarë të zhvillimit), bëjnë të qartë se: të flasësh në lidhje me dhunën shtetërore kërkon pra një diskutim korrespondues të dhunës shtetërore tani. Mohimi zyrtar shkon përtej incidenteve të veçanta (masakra që nuk ka ndodhur) deri te një rishkrim i tërësishëm i historisë dhe një clocking-out nxjerrje nga konteksti i të tashmes. Shteti e bën të pamundur ose të rrezikshme që të pranohet ekzistenca e realiteteve të shkuara apo të tashme… Mohimi, për pasojë, nuk është një çështje personale, por është i ndërtuar në fasadën ideologjike të shtetit. Konditat sociale që i japin jetë mizorive shkrihen në teknikat zyrtare për mohimin e këtyre realiteteve – jo thjesht për vëzhguesit, por madje edhe për vetë kryerësit e tyre. Pa një rekord të qartë historik, në një rrethanë të kapjes totale të shtetit, Shqipëria përballet me rrezikun që ta rishkruajë historinë në një mënyrë që vazhdon të mohojë realitetet e terrorit shtetëror që njerëzit kanë jetuar nën diktaturën e Hoxhës – dhe ky rishkrim ndërthuret me problemet e mohimit sot. Ky mohim është mjaft i rrezikshëm, pasi ai krijon një cikël në të cilin njerëzit nuk mund të flasin me vërtetësi në lidhje me atë që ata dinë, ose, edhe në qoftë se ata orvaten që të flasin, fjalët e tyre nuk mund të kuptohen duke qenë se kaq shumë prej kornizave të referencës, që i bëjnë historitë e tyre të kuptueshme, po fshihen, po shtrembërohen, dhe po mohohen. Dhe kjo ushqen rrethin e dyfishtë të mohimit në gjirin e aktorëve ndërkombëtarë dhe ekstra-shtetërorë, duke i shndërruar madje edhe njerëzit më qëllimmirë në ingranazhe bashkëfajtore të strukturave të dhunës shtetërore.

Fundi i pjesës së parë

Përktheu: Arjol Guni

No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

logo-madam-mapo-png-e  mapo1   revista-mapo
¤